Pięciornik błotny (sabelnik) - właściwości i zastosowanie przy stawach

Sabelnik, siedmiopalecznik, pięciornik błotny – jedna roślina, trzy nazwy

Zamieszanie wokół nazw jest spore, więc wyjaśnijmy je od razu. Sabelnik, siedmiopalecznik błotny i pięciornik błotny to dokładnie ta sama roślina, czyli Comarum palustre:

• Siedmiopalecznik błotny to obowiązująca dziś, poprawna polska nazwa botaniczna (roślinę wydzielono z rodzaju pięciornik Potentilla do rodzaju siedmiopalecznik Comarum).
• Pięciornik błotny: nazwa starsza, wciąż powszechnie używana (dawna nazwa łacińska to Potentilla palustris).
• Sabelnik: nazwa pochodzenia rosyjskiego (сабельник), najczęściej spotykana na opakowaniach balsamów i nalewek na stawy.

Żeby uniknąć pomyłek, warto wiedzieć, czym pięciornik błotny nie jest:

W dalszej części mówimy wyłącznie o pięciorniku błotnym (sabelniku) i jego związku ze stawami.

Jak wygląda i gdzie rośnie pięciornik błotny?

Sabelnik to roślina bagienna. Rośnie tam, gdzie jest mokro i kwaśno: na torfowiskach, podmokłych łąkach, brzegach jezior i w szuwarach, w Polsce i w całej północnej części Europy oraz Azji. To bylina o pełzającym, zdrewniałym kłączu, dorastająca do około 30–40 cm. Liście ma pierzaste, złożone z kilku ząbkowanych listków, a jego znakiem rozpoznawczym są ciemne, purpurowo-czerwone (wino-czerwone) kwiaty, które pojawiają się od czerwca do lipca, nietypowe jak na rodzinę różowatych, do której roślina należy.

Surowcem zielarskim jest przede wszystkim kłącze i korzeń (a pomocniczo ziele), bo to w częściach podziemnych gromadzi się najwięcej substancji czynnych. Warto dodać, że sabelnika nie należy mylić z dekoracyjnymi „pięciornikami" sadzonymi w ogrodach, bo te są zupełnie innymi roślinami, hodowanymi dla ozdoby.

Rycina botaniczna pięciornika błotnego (Comarum palustre), 1: kłącze i nasada łodygi, 2: szczyt łodygi, 3: kwiat w przekroju podłużnym (powiększenie 2:1), 4: pręcik (powiększenie 4:1), 5: drobny owoc (powiększenie 6:1).

Co zawiera pięciornik błotny? Skład

Skład sabelnika tłumaczy, dlaczego od wieków sięgano po jego kłącza. W badaniach fitochemicznych opisano w nim m.in.:

• Garbniki, w tym proantocyjanidyny (garbniki skondensowane), szczególnie bogato reprezentowane w kłączu i korzeniach; to właśnie one wzbudziły zainteresowanie naukowców w kontekście stawów.
• Flawonoidy i katechiny oraz kwasy fenolowe to związki o właściwościach przeciwutleniających.
• Saponiny i antocyjany (te ostatnie odpowiadają m.in. za barwę kwiatów).
• Komaruman to polisacharyd pektynowy wyizolowany z części nadziemnej, badany pod kątem działania przeciwzapalnego.
• Karotenoidy, witaminę C i olejek eteryczny.

Pięciornik błotny a stawy

Związek sabelnika ze stawami to przede wszystkim tradycja. W ludowym ziołolecznictwie Rosji, Białorusi, Ukrainy i Syberii nalewki oraz wcierania z kłączy pięciornika błotnego od dawna stosowano przy dyskomforcie stawów i układu ruchu: po wysiłku, przy uczuciu sztywności czy „ciężkich" kolanach. Roślina bywa też składnikiem rozgrzewających balsamów do masażu.

Tę tradycję zaczęto z czasem badać. Pracę naukowców z 2008 roku opisano wymownym tytułem: „nowe źródło proantocyjanidyn o aktywności przeciwartretycznej: kłącza i korzenie pięciornika błotnego", wskazując, że to właśnie podziemne części rośliny są najbogatsze w te związki. Odrębne badania dotyczyły komarumanu, pektynowego polisacharydu sabelnika, ocenianego pod kątem działania przeciwzapalnego.

Trzeba jednak zachować właściwą miarę. Są to badania wstępne, laboratoryjne i na zwierzętach, a nie dowód, że sabelnik „leczy" choroby stawów u ludzi. Pięciornik błotny nie jest zarejestrowanym lekiem, nie ma zatwierdzonych oświadczeń zdrowotnych, a produkty na jego bazie to kosmetyki do stosowania zewnętrznego, które mogą wspierać komfort i poczucie ruchomości, ale nie zastępują leczenia. Utrzymujący się ból stawów, obrzęk czy ograniczenie ruchu to sygnały, z którymi należy zgłosić się do lekarza, bo dopiero on ustali przyczynę i sposób postępowania.

Czego więc realnie oczekiwać po balsamie czy nalewce z sabelnikiem? Najczęściej sięga się po nie tak, jak po inne preparaty rozgrzewające do masażu: sam masaż i uczucie ciepła poprawiają miejscowe krążenie i przynoszą chwilową ulgę oraz poczucie „rozluźnienia" okolicy stawu po wysiłku. To realne, doraźne wsparcie komfortu, a nie sposób na cofnięcie zmian w stawie. Jeśli dolegliwości nawracają lub się nasilają, żadne wcieranie nie zastąpi diagnostyki i leczenia prowadzonego przez lekarza.

Jak stosować pięciornik błotny? Nalewka, olej i balsamy

Sabelnik wykorzystuje się głównie zewnętrznie. Najpopularniejsze formy to:

• Nalewka do wcierania: tradycyjnie przygotowuje się ją, zalewając rozdrobnione kłącze alkoholem (np. w proporcji 1 część surowca na 5–10 części alkoholu) i odstawiając na kilka tygodni w ciemne miejsce. Po przecedzeniu nalewką naciera się okolice stawów lub stosuje do okładów.
• Olej do wcierania: macerat kłącza w oleju roślinnym, używany do masażu.
• Gotowe balsamy i żele: wygodna, czysta forma do masażu, często łączona z innymi rozgrzewającymi składnikami.
• Odwar lub napar z kłącza: w tradycji stosowany także doustnie, ale tu zalecamy szczególną ostrożność i wcześniejszą konsultację.

Podane sposoby opisują tradycję i praktykę zielarską, nie są zaleceniem leczniczym ani gwarancją efektu. Zioła i suplementy uzupełniają codzienną pielęgnację, ale nie zastępują zróżnicowanej diety ani porady specjalisty.

Z czym łączą sabelnik?

W zielarstwie pięciornik błotny bywa łączony z innymi surowcami tradycyjnie kojarzonymi z układem ruchu. W gotowych balsamach najczęściej towarzyszą mu jad pszczeli i składniki rozgrzewające (np. papryka), a mentol zapewnia efekt chłodzący i odświeżający. W suplementach doustnych pojawiają się czarci pazur (hakorośl) i kadzidłowiec (boswellia). Takie zestawienia to kwestia tradycji i wygody stosowania; dobierając je, kieruj się składem konkretnego produktu, a w razie wątpliwości poradą farmaceuty.

Przeciwwskazania i bezpieczeństwo

Choć sabelnik uchodzi za roślinę dobrze tolerowaną, nie jest obojętny dla każdego. Zachowaj ostrożność lub zrezygnuj ze stosowania, gdy:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią; wtedy nie stosuj go bez konsultacji z lekarzem;
• chcesz podać preparat dziecku; rób to wyłącznie po konsultacji;
• na skórze w miejscu wcierania występują rany, zmiany ropne lub zakażenia; nie nakładaj wówczas balsamów ani nalewki;
• masz skłonność do alergii; przed pierwszym użyciem wykonaj próbę na małym fragmencie skóry;
• przyjmujesz leki lub chorujesz przewlekle; stosowanie, zwłaszcza doustne, omów z lekarzem lub farmaceutą.

Nalewki na alkoholu nie stosuj doustnie, jeśli istnieją przeciwwskazania do spożywania alkoholu.

Gdzie kupić pięciornik błotny (sabelnik)?

W ofercie ARAM Natura znajdziesz gotowe preparaty z sabelnikiem do masażu okolic stawów i mięśni:

• 911 Balsam Pięciornik (Sabelnik) – na stawy i mięśnie, 100 ml,
• Żel-balsam pięciornik z jadem pszczelim – na stawy i mięśnie, 70 ml (efekt rozgrzewający),
• a więcej preparatów zebraliśmy w kategorii naturalne maści i kremy na stawy i mięśnie.

To kosmetyki do masażu wspierające komfort okolic stawów, stosuj je jako element codziennej pielęgnacji, a przy dolegliwościach stawowych pamiętaj o konsultacji z lekarzem.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Podsumowanie

Pięciornik błotny, znany jako sabelnik, czyli siedmiopalecznik błotny (Comarum palustre), to bagienna roślina o długiej, wschodnioeuropejskiej tradycji stosowania przy stawach, głównie zewnętrznie. Jej kłącza są bogate w proantocyjanidyny i inne związki badane pod kątem działania przeciwzapalnego, jednak są to wciąż badania wstępne, a sama roślina nie jest lekiem. Najsensowniej traktować ją jako element pielęgnacji wspierającej komfort okolic stawów, w postaci balsamów, nalewek czy olejków do wcierania, pamiętając, że ból i choroby stawów należą do lekarza.

Źródła:

1. A new source of proanthocyanidins with antiarthritic activity: purple marshlocks (Comarum palustre L.) rhizome and roots. Doklady Biochemistry and Biophysics 2008; 421: 211–213. PMID: 18853774.
2. Popov S.V. i wsp. Anti-inflammatory activity of the pectic polysaccharide (comaruman) from Comarum palustre. PMID: 15885926.
3. Strugar J., Povydysh M.N. Chemical components of Comarum palustre L. and their biological activity.
4. dr Henryk Różański – materiały z zakresu fitoterapii (rozanski.li).
5. Wikipedia / Atlas Roślin Polski – opis botaniczny Comarum palustre (siedmiopalecznik błotny).