Pijawki lekarskie: hirudoterapia, skrzepy i ślady po zabiegu

Czym jest hirudoterapia i jakie pijawki się stosuje

Hirudoterapia polega na przystawieniu jednej lub kilku pijawek do skóry w wybranej okolicy ciała. Pijawka nacina skórę, sięgając warstwy z naczyniami, i pobiera krew, a w trakcie żerowania wprowadza do rany ślinę zawierającą mieszaninę związków czynnych. Znaczenie mają przy tym dwie rzeczy naraz: skład tej wydzieliny oraz samo odprowadzenie krwi z okolicy zabiegu, które w zastosowaniu szpitalnym bywa celem podstawowym. Zabieg trwa zwykle od kilkunastu minut do godziny, zależnie od tego, kiedy pijawka odpadnie samoistnie po nasyceniu.

Pijawka lekarska, czyli który dokładnie gatunek

Według przeglądu w Integrative Medicine Research opisano na świecie ponad 600 gatunków pijawek, ale do zabiegów wykorzystuje się tylko nieliczne. Najszerzej stosowana jest pijawka lekarska Hirudo medicinalis, a obok niej pojawiają się między innymi Hirudo verbana, Hirudo troctina czy Hirudinaria manillensis. To rozróżnienie nie jest formalnością, ponieważ skład wydzieliny różni się między gatunkami, a badania nad poszczególnymi związkami prowadzono na konkretnych, nie na „pijawkach” w ogóle.

W polskich warunkach dochodzi jeszcze jedno. Pijawka lekarska jest w Polsce gatunkiem chronionym, a populacje dziko żyjące są znacznie uszczuplone, więc materiał do zabiegów nie pochodzi z odłowu w naturze.

Skąd pochodzą pijawki używane w gabinetach

Pijawki przeznaczone do zabiegów hoduje się w warunkach kontrolowanych, z określonym sposobem karmienia i nadzorem nad zwierzętami. Ponieważ jednak sama metoda nie jest w Polsce regulowana, pochodzenia konkretnej pijawki nie da się założyć z góry i jest to jedno z pytań do zadania przed zabiegiem. Kontrolowana hodowla ma dwa powody. Pierwszy jest oczywisty: pijawka odłowiona ze środowiska mogła wcześniej żerować na dowolnym zwierzęciu i nie wiadomo, co przenosi. Drugi wynika z biologii samej pijawki, o czym piszemy niżej przy powikłaniach: w jej przewodzie pokarmowym naturalnie bytują bakterie, które biorą udział w trawieniu krwi, a które u człowieka mogą wywołać zakażenie.

Obowiązuje też zasada jednorazowości. Pijawka użyta u jednej osoby nie jest przystawiana kolejnej, ponieważ pobrana krew pozostaje w jej przewodzie pokarmowym przez długi czas. To jeden z podstawowych punktów do sprawdzenia przed zabiegiem.

Jak wygląda zabieg krok po kroku

Poniżej przebieg krok po kroku, bo sporo obaw bierze się z niewiedzy, czego się spodziewać.

Kwalifikacja i wywiad

Zabieg zaczyna się od rozmowy, a nie od pijawki. Osoba prowadząca powinna zapytać o choroby przewlekłe, zaburzenia krzepnięcia, niedokrwistość, przyjmowane leki, ze szczególnym uwzględnieniem preparatów wpływających na krzepnięcie, o ciążę oraz o wcześniejsze reakcje alergiczne. Ten etap decyduje o bezpieczeństwie całej reszty i jego pominięcie jest wyraźnym sygnałem ostrzegawczym. Na tym etapie ustala się też, ile pijawek zostanie przystawionych i w którym miejscu.

Przygotowanie miejsca

Skóra w wybranej okolicy musi być czysta, sucha i pozbawiona kosmetyków, perfum oraz dezodorantu. Nie chodzi wyłącznie o higienę: pijawka kieruje się bodźcami chemicznymi i zapachowymi, a obce substancje na skórze potrafią skutecznie zniechęcić ją do przyssania. Z tego samego powodu przed zabiegiem odradza się palenie papierosów i stosowanie mocno zapachowych balsamów. Miejsce bywa delikatnie ogrzewane, ponieważ cieplejsza, lepiej ukrwiona skóra ułatwia przyssanie.

Żerowanie i zdjęcie pijawki

Po przyssaniu pijawka nacina skórę i zaczyna pobierać krew. Ten etap trwa zwykle od kilkunastu minut do około godziny, zależnie od tego, jak szybko zwierzę się nasyci. Pijawki nie odrywa się siłą. Odpada samoistnie po nasyceniu albo skłania się ją do puszczenia łagodnymi metodami, o czym piszemy szerzej w dalszej części tekstu. Po zdjęciu miejsce zabezpiecza się jałowym opatrunkiem, zwykle wyraźnie grubszym niż przy zwykłym skaleczeniu, ponieważ ranka będzie jeszcze przez wiele godzin sączyć. To normalny element przebiegu, a nie oznaka, że coś poszło nie tak.

Ile pijawek i jak często

Liczba pijawek w trakcie jednej sesji oraz odstępy między kolejnymi zabiegami zależą od decyzji osoby prowadzącej i od reakcji organizmu na pierwszy zabieg. Zwykle zaczyna się ostrożnie, od niewielkiej liczby, właśnie po to, żeby sprawdzić, jak dana osoba reaguje: jak długo utrzymuje się krwawienie, czy pojawia się odczyn skórny, jak wygląda samopoczucie w kolejnej dobie. Większa liczba pijawek to większa utrata krwi, a jedna pijawka pobiera zwykle od 5 do 15 ml, nie licząc późniejszego sączenia się ranki, dlatego zwiększanie jej bez obserwacji wcześniejszej reakcji nie jest dobrą praktyką.

Co dzieje się po zabiegu

Poniżej opisujemy najpierw reakcje mieszczące się w typowym przebiegu, a dalej te, które wymagają kontaktu z lekarzem albo pomocy doraźnej. Żadna z nich nie musi wystąpić.

Jak długo krwawi ranka po pijawce

Dłużej, niż podpowiada intuicja, i to jest normalne. W opisie przypadku opublikowanym w BMJ Case Reports przytoczono dane z wcześniejszego piśmiennictwa, według których utrzymujące się krwawienie po ukąszeniu pijawki trwa średnio około 10 godzin, a w pojedynczych sytuacjach opisywano nawet 7 dni. U pacjenta z tego opisu krwawienie utrzymywało się 16 do 17 godzin, mimo że nie miał on żadnych zaburzeń krzepnięcia.

Odpowiada za to nie jeden związek, lecz nakładające się działanie kilku substancji ze śliny pijawki, które opisujemy w dalszej części tekstu. Blokują one różne punkty procesu krzepnięcia, a część z nich ten sam, więc ich efekty się sumują. Dlatego sączenie się ranki przez kilkanaście godzin nie jest samo w sobie powikłaniem. Powikłaniem jest krwawienie obfite, którego nie da się zatrzymać uciskiem, i taka sytuacja wymaga kontaktu z lekarzem, a nie czekania.

Skrzepy krwi po pijawkach: skąd się biorą

Skrzep po zabiegu bywa wyraźnie większy, niż wielkość ranki by sugerowała, bo krew sączy się powoli przez wiele godzin i zbiera pod opatrunkiem. Kłopot w tym, że pod jednym słowem „skrzep” kryją się cztery zupełnie różne rzeczy, a mylenie ich powoduje albo niepotrzebny niepokój, albo przeoczenie czegoś ważnego:

• Skrzep w miejscu nacięcia, czyli galaretowata masa zakrzepłej krwi, która z czasem wysycha i przechodzi w strup. Jedno i drugie to normalny etap gojenia i nie zdrapuje się ich.
• Zaschnięta krew w opatrunku. Wygląda najbardziej dramatycznie ze wszystkiego, bo zbiera się przez wiele godzin sączenia. Sama jej ilość na opatrunku nie mówi jeszcze o powikłaniu, natomiast tempo przesiąkania już tak: jeżeli krew szybko przechodzi przez kolejne warstwy, obowiązuje postępowanie opisane niżej przy krwawieniu.
• Krwiak, czyli wylew podskórny. Krew zbiera się pod skórą i daje obraz zbliżony do siniaka, zwykle ustępujący samoistnie w ciągu kilkunastu dni. Niepokoi wtedy, gdy szybko się powiększa albo mocno boli.
• Zakrzepica żylna, która nie ma nic wspólnego z tamtymi trzema i nie jest zjawiskiem w obrębie ranki. Objawia się zwykle jednostronnym obrzękiem kończyny, uczuciem ciepła, bólem łydki i zaczerwienieniem. To stan pilny, wymagający natychmiastowego kontaktu z lekarzem, niezależnie od tego, czy ktoś miał zabieg z pijawkami, czy nie. Jeżeli dołączą do tego duszność, ból w klatce piersiowej nasilający się przy wdechu, kaszel z krwią lub zasłabnięcie, może to wskazywać na zatorowość płucną i wtedy dzwoni się pod 112, bez czekania na wizytę.

To rozróżnienie prostuje przy okazji częste nieporozumienie: obecność w ślinie pijawki enzymu rozkładającego fibrynę (destabilazy, opisanej dalej) nie oznacza, że zabieg usuwa zakrzepy w układzie krążenia. Mowa o działaniu miejscowym, w obrębie ranki.

Ślady po pijawkach: skąd kształt litery Y

Charakterystyczny ślad to nie przypadek, tylko anatomia. Przednia przyssawka pijawki lekarskiej ma trzy szczęki uzbrojone w liczne drobne ząbki, ustawione promieniście. Nacięcie ma więc kształt trójramiennej gwiazdki, w opisach porównywanej do litery Y albo do znaku Mercedesa. Po zagojeniu ślad zwykle jest drobny, a jego widoczność zależy od miejsca na ciele i od indywidualnej skłonności skóry.

Czy po pijawkach zostają blizny

Tu piśmiennictwo nie jest zgodne. Autorzy przeglądu w Integrative Medicine Research stwierdzają, że zabieg zwykle pozostawia bliznę i że pacjent powinien być o tym uprzedzony, zwłaszcza przed przystawieniem pijawek w miejscach eksponowanych. W opracowaniu z 2022 roku wskazuje się z kolei, że rany w kształcie litery Y najczęściej goją się bez trwałej blizny. Bezpieczne założenie jest więc takie, że ślad może pozostać, a nie że na pewno zniknie. U osób ze skłonnością do bliznowacenia przerostowego lub bliznowców ryzyko jest wyższe, podobnie jak po innych drobnych ranach. Jeżeli ktoś wie o sobie, że blizny goją się u niego nietypowo, to jest temat do poruszenia przed zabiegiem, a nie po nim, bo ma wpływ chociażby na wybór miejsca przystawienia.

Jak dbać o miejsce po zabiegu

Zalecenia są proste i w większości gabinetów zbieżne. Pierwszego opatrunku nie zdejmuje się, dopóki ranka sączy, zwykle przez kilkanaście godzin, a kolejne zmienia się czystymi rękami. Przesiąknięty opatrunek nie wymaga zrywania: dokłada się na niego kolejną warstwę, żeby nie otwierać rany. Z prysznica można zwykle skorzystać po zasklepieniu ranki, krótko i bez szorowania miejsca zabiegu, natomiast wanny, basenu i sauny unika się do czasu pełnego zagojenia. Nie należy też drapać ranki przy świądzie, który bywa naturalnym elementem gojenia. Ograniczone zaczerwienienie, obrzęk i siniak wokół miejsca ukąszenia mieszczą się w typowym obrazie, pod warunkiem, że z godziny na godzinę nie narastają. Kierunek zmian jest tu ważniejszy niż sam ich rozmiar w pierwszej dobie. Konkretne zalecenia podaje osoba wykonująca zabieg, natomiast przy wątpliwościach albo objawach niepokojących rozstrzygające jest zdanie lekarza.

Kiedy skontaktować się z lekarzem

Są sytuacje, w których nie czeka się na to, aż „samo przejdzie”. Poniżej trzy różne rodzaje objawów, bo każdy wymaga innej reakcji.

Gdy ranka krwawi mocniej, niż powinna

Standardowe postępowanie przy krwawieniu to ciągły ucisk jałowym opatrunkiem, utrzymywany bez zaglądania pod spód przez kilkanaście minut, ponieważ podnoszenie opatrunku co chwilę zrywa formujący się skrzep i przedłuża całą sprawę. Jeżeli mimo to krew szybko przesiąka przez kolejne warstwy albo krwawienie nie ustaje po takim ucisku, jest to moment na kontakt z lekarzem, a nie na kolejne czekanie.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy krwawienie jest obfite i nie daje się opanować uciskiem. Przy krwi lejącej się mimo mocnego ucisku, przy narastającym osłabieniu, bladości, zimnym pocie, przyspieszonym tętnie, zaburzeniach świadomości lub omdleniu nie dzwoni się już do gabinetu, tylko wzywa pogotowie pod numer 112. To są objawy istotnej utraty krwi i nie należy w takim stanie prowadzić samochodu ani jechać samodzielnie.

Gdy pojawiają się objawy zakażenia

Kontaktu z lekarzem wymagają narastający obrzęk, zaczerwienienie rozszerzające się z upływem godzin, ból nasilający się zamiast słabnąć, wyciek treści ropnej, gorączka i ogólnie złe samopoczucie. Objawy zakażenia rzadko pojawiają się natychmiast. W piśmiennictwie opisywano zarówno przypadki z pierwszej doby, jak i takie o początku opóźnionym o kilka tygodni, dlatego miejsce po zabiegu obserwuje się dłużej niż jeden wieczór, a niepokojące zmiany zgłasza niezależnie od tego, ile czasu minęło.

Gdy objawy dotyczą całego organizmu

Tu nie dzwoni się do gabinetu, tylko po pomoc doraźną. Duszność, świszczący oddech, obrzęk warg, języka lub gardła, pokrzywka rozsiana po ciele, silne zawroty głowy i omdlenie mogą świadczyć o uogólnionej reakcji alergicznej, która jest stanem zagrożenia życia i wymaga wezwania pogotowia pod numer 112. Osobnym sygnałem są osłabienie, bladość i zawroty głowy po większej liczbie pijawek, ponieważ łączna utrata krwi bywa większa, niż się wydaje.

Przeciwwskazania i możliwe powikłania

Metoda ma realne ograniczenia, a część z nich wynika bezpośrednio z mechanizmu jej działania. Skoro celem jest miejscowe zahamowanie krzepnięcia, to przedłużone krwawienie nie jest niespodzianką, tylko przewidywalną konsekwencją. W piśmiennictwie jako potencjalne powikłania hirudoterapii wymienia się przede wszystkim zakażenia bakteriami z rodzaju Aeromonas, przedłużone krwawienie, niedokrwistość oraz reakcje alergiczne.

Zakażenie bakteriami Aeromonas

To najczęściej opisywane powikłanie i wynika bezpośrednio z biologii pijawki. W jej przewodzie pokarmowym bytują bakterie symbiotyczne z rodzaju Aeromonas, które uczestniczą w trawieniu pobranej krwi. W starszym piśmiennictwie wskazywano głównie Aeromonas hydrophila, natomiast badania molekularne przypisują tę rolę przede wszystkim Aeromonas veronii biovar sobria. Te same bakterie u człowieka mogą wywołać zakażenie rany o przebiegu od łagodnego po ciężki, a w piśmiennictwie opisano również przypadki sepsy.

Trzeba tu rozróżnić dwa konteksty. W warunkach szpitalnych, gdzie pijawki stosuje się w chirurgii rekonstrukcyjnej, osłona antybiotykowa bywa elementem standardu postępowania. W gabinecie nie jest to regułą i nie należy z góry zakładać, że ktoś ją zastosuje. Niezależnie od tego w piśmiennictwie opisywano szczepy oporne na standardowo dobierane antybiotyki. Wniosek praktyczny jest taki, że profilaktyka nie zwalnia z obserwacji rany w kolejnych dniach. Objawy, które powinny zwrócić uwagę, to narastające zaczerwienienie wychodzące poza okolicę ukąszenia, wzrastający obrzęk, ból nasilający się zamiast słabnąć, wyciek treści ropnej oraz gorączka.

Przedłużone krwawienie i niedokrwistość

Sączenie się ranki przez kilkanaście godzin mieści się w typowym przebiegu. Problemem staje się krwawienie obfite, którego nie udaje się opanować uciskiem, ponieważ przy dużej utracie krwi opisywano konieczność interwencji medycznej. Osobną kwestią jest sumaryczna utrata krwi przy większej liczbie pijawek lub przy powtarzanych sesjach, która może prowadzić do niedokrwistości. Dlatego osoby, które już mają obniżone parametry morfologii, powinny to zgłosić przed zabiegiem, a nie zakładać, że przy jednym zabiegu nie ma to znaczenia.

Reakcje alergiczne

Ślina pijawki to mieszanina białek obcych dla organizmu człowieka, więc reakcja nadwrażliwości jest możliwa. Może mieć postać nasilonego świądu, pokrzywki i obrzęku wykraczającego poza spodziewany odczyn miejscowy. Osoby, u których taka reakcja wystąpiła po wcześniejszym zabiegu, nie powinny go powtarzać bez konsultacji lekarskiej.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność

Część stanów wyklucza zabieg, a część wymaga indywidualnej oceny lekarskiej i nie da się ich potraktować jednakowo. Do wykluczających zalicza się zaburzenia krzepnięcia, w tym hemofilię i skłonność do krwawień, małopłytkowość oraz wcześniejszą reakcję alergiczną na zabieg. Indywidualnej oceny wymagają niedokrwistość, przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, ciąża, obniżona odporność oraz choroba nowotworowa w trakcie leczenia. Ostrożności wymagają też osoby z rozległymi zmianami skórnymi w miejscu planowanego przystawienia oraz osoby z zaburzeniami gojenia. Nie jest to lista zamknięta i nie zastępuje oceny lekarskiej.

Jedna rzecz wymaga osobnego podkreślenia. Leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych nie odstawia się samodzielnie przed zabiegiem. Są one przyjmowane z konkretnych powodów, a ich nagłe przerwanie bywa groźniejsze niż rezygnacja z hirudoterapii. Każda zmiana w takim leczeniu należy do lekarza prowadzącego i to z nim, a nie w gabinecie, ustala się, co dalej.

Co zawiera ślina pijawki lekarskiej

To najlepiej zbadana część całego zagadnienia i jednocześnie ta, wokół której narosło najwięcej przesady. W przeglądzie opublikowanym w Integrative Medicine Research autorzy wskazują, że w wydzielinie pijawek zidentyfikowano ponad 20 substancji biologicznie czynnych. W popularnych tekstach można spotkać liczbę „ponad sto”, ale odnosi się ona do szacunków dotyczących wszystkich związków obecnych w wydzielinie, a nie do składników opisanych i nazwanych. Poniżej te, które mają udokumentowane działanie.

Hirudyna

Najbardziej znany składnik śliny pijawki. W tym samym przeglądzie opisano ją jako białko o masie około 7,1 kDa, które wiąże trombinę, czyli enzym przekształcający fibrynogen w fibrynę na końcowym etapie kaskady krzepnięcia. Zablokowanie trombiny sprawia, że w miejscu ukąszenia krew nie krzepnie tak szybko, jak normalnie, i pijawka może swobodnie żerować.

Hirudyna ma jednak istotne ograniczenie, o którym rzadko się wspomina: jej działanie w miejscu ukąszenia jest przejściowe. To ważne przy interpretowaniu tego, co dzieje się po zabiegu, bo za przedłużone krwawienie odpowiada nie sam ten jeden związek, lecz cała mieszanina substancji o różnych punktach uchwytu.

Destabilaza, kalina, saratyna i apyraza

Każdy z tych związków działa w innym miejscu procesu krzepnięcia, co tłumaczy, dlaczego wydzielina pijawki jest tak skuteczna w utrzymywaniu przepływu krwi w miejscu żerowania.

• Destabilaza to enzym o aktywności glikozydazy, opisywany jako substancja o działaniu fibrynolitycznym, czyli rozkładającym ustabilizowaną fibrynę. Wykazuje też właściwości przeciwbakteryjne, ponieważ narusza wiązania budujące ścianę komórkową bakterii.
• Kalina wiąże się z odsłoniętym kolagenem w uszkodzonym naczyniu i utrudnia przyłączanie czynnika von Willebranda, przez co płytki krwi trudniej przylegają do ściany naczynia.
• Saratyna działa na tym samym etapie, ograniczając przyleganie płytek.
• Apyraza rozkłada ADP, czyli cząsteczkę sygnałową, która w normalnych warunkach pobudza płytki do zlepiania się ze sobą.

Hialuronidaza i kolagenaza

Zaraz po nacięciu skóry pijawka uwalnia enzymy rozluźniające tkankę: hialuronidazę, która rozkłada kwas hialuronowy w macierzy zewnątrzkomórkowej, oraz kolagenazę. Dzięki nim pozostałe składniki wydzieliny łatwiej rozchodzą się w obrębie tkanki, zamiast pozostawać w jednym punkcie. To także jeden z powodów, dla których obszar zaczerwienienia bywa wyraźnie większy niż samo miejsce ukąszenia.

Egliny i bdelliny

Egliny, a zwłaszcza opisywana najszerzej eglina C, hamują elastazę neutrofilową i katepsynę G, czyli enzymy uwalniane przez komórki odpornościowe w ognisku zapalnym. Z tym mechanizmem wiąże się obserwowane w badaniach działanie przeciwzapalne. Bdelliny opisano z kolei jako inhibitory trypsyny i plazminy. Wszystkie te ustalenia pochodzą z badań laboratoryjnych i na tym poziomie należy je czytać.

Dlaczego pijawka to nie to samo co lek przeciwzakrzepowy

Hirudyna rzeczywiście dała początek lekom przeciwzakrzepowym: na jej podstawie opracowano rekombinowane inhibitory trombiny, stosowane w lecznictwie w ściśle określonych wskazaniach i w wyliczonej dawce. Późniejsze leki z tej grupy mają już inne pochodzenie chemiczne, a zasady ich kontroli różnią się między preparatami. Droga od cząsteczki znalezionej w ślinie pijawki do zarejestrowanego leku jest w tym przypadku dobrze udokumentowana.

Z tego nie wynika jednak, że przystawienie pijawki jest równoznaczne z terapią przeciwzakrzepową. Przy zabiegu nie da się określić dawki podanych związków, nie ma kontroli nad tym, ile wydzieliny trafi do tkanki, a działanie jest miejscowe i ograniczone czasowo. Jeżeli ktoś przyjmuje leki wpływające na krzepnięcie, jest to powód do rozmowy z lekarzem przed zabiegiem, a nie argument za zastąpieniem jednego drugim.

Gdzie stawia się pijawki

Miejsce przystawienia wybiera osoba prowadząca zabieg i zwykle wiąże się ono z okolicą, której dotyczy zgłaszany problem. W praktyce gabinetowej najczęściej mówi się o okolicy stawów, odcinka lędźwiowego i szyjnego kręgosłupa, podudzi oraz okolicy kości ogonowej. Sam wybór miejsca nie jest przypadkowy również z przyczyn praktycznych: unika się okolic dużych naczyń, miejsc o cienkiej skórze oraz obszarów ze zmianami skórnymi.

Pijawki w pępku

Pijawki w pępku, a dokładniej w jego okolicy, pojawiają się w tradycyjnych schematach stosowanych w gabinetach, a uzasadnia się je zwykle bliskim położeniem naczyń w tej okolicy. Dla tego konkretnego umiejscowienia nie ma jednak osobnych badań klinicznych, które potwierdzałyby przewagę nad innymi miejscami. Jest to element praktyki terapeutów, a nie wniosek z piśmiennictwa, i tak należy to traktować przy ocenie obietnic składanych wokół tej metody.

Pijawki na kręgosłup i na nogi

Okolica kręgosłupa oraz podudzia to dwa najczęściej wymieniane obszary, w których osoby zainteresowane szukają wsparcia przy dolegliwościach bólowych i uczuciu ciężkości nóg. Tu również obowiązuje ta sama zasada: opisujemy, gdzie w praktyce stawia się pijawki, a nie zapewniamy o efekcie. Przy obrzękach nóg szczególnie ważne jest, żeby najpierw ustalić ich przyczynę z lekarzem, ponieważ obrzęk bywa objawem chorób wymagających leczenia, w tym niewydolności żylnej, chorób serca i nerek. Rozpoczynanie od zabiegu, z pominięciem diagnozy, odsuwa w czasie rozpoznanie tego, co obrzęk faktycznie powoduje.

Czego nie robić na własną rękę

Dotyczy to także sytuacji przypadkowych, na przykład kontaktu z pijawką w jeziorze. Pijawki nie odrywa się siłą, bo przy szarpnięciu jej szczęki mogą pozostać w skórze i stać się przyczyną zakażenia. Nie należy też sięgać po domowe sposoby: soli, octu, alkoholu, ognia ani środków odstraszających owady. Wszystkie drażnią pijawkę tak, żeby puściła, a to grozi zwróceniem przez nią treści przewodu pokarmowego do rany, czyli wprowadzeniem tam opisanych wyżej bakterii. Zalecany sposób jest mechaniczny: podważa się paznokciem lub płaskim, tępym przedmiotem brzeg przedniej, węższej przyssawki, potem odsuwa tylną, a na końcu oczyszcza i zabezpiecza ranę.

Osobna sprawa to stawianie pijawek samodzielnie, na podstawie materiałów z internetu. Nikt nie sprawdza wtedy przeciwwskazań, o których osoba zainteresowana może nie wiedzieć, nikt nie odpowiada za pochodzenie pijawki, a w razie powikłania nie ma obok nikogo, kto je rozpozna.

Co mówią badania

Dobrze udokumentowane są dwa obszary. Pierwszy to skład wydzieliny: poszczególne związki wyizolowano, opisano i scharakteryzowano pod względem mechanizmu. Drugi to zastosowanie w chirurgii rekonstrukcyjnej. Po replantacjach i przy przeszczepach skóry zdarza się, że krew dopływa do tkanki, ale nie może z niej odpłynąć. Powstaje zastój żylny grożący obumarciem przeszczepu, a przystawiona pijawka odbarcza nadmiar krwi do czasu, aż wytworzy się nowe krążenie żylne. Cel jest tu wąski, mechanicznie zrozumiały i realizowany w szpitalu.

Poza tymi dwoma obszarami dowody są słabsze. Przegląd systematyczny badań klinicznych z 2024 roku objął dwanaście badań z randomizacją i łącznie 723 uczestników, przy czym aż osiem z nich dotyczyło choroby zwyrodnieniowej kolana. To pokazuje skalę problemu: przy tak wąskim rozłożeniu tematów i przy różnicach w metodyce, liczebności grup i sposobie oceny efektu trudno wyciągać wnioski wykraczające poza pojedyncze wskazania. Duża część doniesień o poszczególnych związkach pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach, a to nie przekłada się automatycznie na efekt u człowieka po przystawieniu pijawki.

Hirudoterapia w Polsce: kto wykonuje zabieg

W Polsce hirudoterapię prowadzą gabinety fizjoterapeutyczne i naturoterapeutyczne oraz część placówek medycznych, a osobno funkcjonuje opisane wyżej zastosowanie szpitalne. Zabieg w gabinecie nie jest świadczeniem finansowanym ze środków publicznych. Cena różni się w zależności od miasta i liczby pijawek, więc przy porównywaniu ofert trzeba ustalić, czy kwota dotyczy sesji, czy pojedynczej pijawki.

Sprawdzalne są cztery rzeczy: skąd pochodzą pijawki, czy stosuje się je jednorazowo, czy przed zabiegiem przeprowadzany jest wywiad o chorobach i lekach oraz czy pacjent dostaje zalecenia na kolejne godziny wraz z informacją, przy jakich objawach zgłosić się po pomoc. Brak wywiadu przed zabiegiem i obietnica konkretnego efektu leczniczego to dwa sygnały ostrzegawcze. Z tego samego powodu w opiniach o gabinecie najwięcej mówią te fragmenty, które opisują sprawdzalny przebieg: czy była rozmowa przed zabiegiem, jak długo krwawiła ranka i czy pacjent dostał zalecenia na kolejne godziny.

Podobne pytanie o granicę między tradycją a dowodami wraca przy innych metodach. Rozstrzygamy je między innymi w artykule o ostrodze piętowej, gdzie osobno opisujemy, co realnie łagodzi dolegliwość, a co jest powtarzanym mitem.

Źródła:

• Przeglądy ogólne i systematyczne. Sig AK i wsp., Medicinal leech therapy: an overall perspective, Integrative Medicine Research, 2017 (PMC5741396); Hosseini M i wsp., Applications of leech therapy in medicine: a systematic review, 2024, dwanaście badań z randomizacją i 723 uczestników (PMC11439709); Raghavi S i wsp., Molecular Insights into Leech-Derived Bioactive Compounds, 2026 (PMC12984643).
• Powikłania i postępowanie. Prolonged bleeding due to a medicinal leech bite: another treatment method, primary suture, BMJ Case Reports, 2012 (PMC3416991); Preventing Infective Complications following Leech Therapy (PMC4268569); Leech Bite, StatPearls, NCBI Bookshelf, postępowanie przy odczepianiu pijawki (NBK518971).
• Mikrobiologia. Graf J., Symbiosis of Aeromonas veronii biovar sobria and Hirudo medicinalis, the medicinal leech, Infection and Immunity, 1999 (PMC96269).
• Hirudyna a leki przeciwzakrzepowe. Montinari MR, Minelli S., From ancient leech to direct thrombin inhibitors and beyond, Biomedicine & Pharmacotherapy, 2022 (sciencedirect.com).
• Gojenie śladów po zabiegu. Case Reports and Experts Opinions about Current Use of Leech Therapy, Cosmetics, 2022 (mdpi.com).

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Hirudoterapia jest zabiegiem wykonywanym na ciele człowieka. O tym, czy jest w danej sytuacji wskazana i bezpieczna, decyduje lekarz po ocenie stanu zdrowia.