Pochrzyn kaukaski i dziki pochrzyn: właściwości i różnice

Czym jest pochrzyn kaukaski?

Pochrzyn kaukaski, po łacinie Dioscorea caucasica Lipsky, to wieloletnie pnącze z rodziny pochrzynowatych. Po podporach wspina się na 3-4 metry. Ma duże, sercowate liście i drobne, kremowożółte kwiaty. Zielarsko interesująca jest część podziemna rośliny, a jej nazewnictwo bywa źródłem nieporozumień, do czego wracamy niżej.

Gatunek jest trzeciorzędowym reliktem i endemitem Kaukazu, którego naturalny zasięg koncentruje się w zachodniej części regionu. Tak opisuje go praca zespołu Adomėnienė z 2022 roku, poświęcona składowi chemicznemu tej rośliny. Ta sama praca odnotowuje rzecz istotną dla całego tematu: wiedza o składzie i działaniu tego gatunku jest skąpa, a większość przypisywanych mu zastosowań tradycyjnych nie ma wystarczającego poparcia naukowego.

Mówimy o tym na starcie, ponieważ opisy krążące po sieci brzmią zupełnie inaczej. Przypisuje się w nich pochrzynowi kaukaskiemu leczenie kilkunastu chorób naraz. Poniżej trzymamy się tego, co da się sprawdzić u źródła.

Pochrzyn kaukaski, dziki pochrzyn i pochrzyn jadalny: trzy różne rośliny

To jest sedno całego zamieszania. W rodzaju Dioscorea jest ponad pięćset gatunków, a polskie nazwy zwyczajowe nakładają się na siebie, przez co teksty o jednej roślinie opisują właściwości drugiej. Najczęściej mylone są trzy grupy.

Konsekwencja jest bardzo praktyczna. Kiedy w opisie suplementu czytasz o pochrzynie i menopauzie, mowa jest zwykle o gatunku amerykańskim. Kiedy czytasz o pochrzynie jako roślinie zielarstwa kaukaskiego, mowa o gatunku zupełnie innym. A kiedy w artykule pojawia się informacja o wartości odżywczej, kaloryczności czy zawartości skrobi, opisywane jest warzywo, a nie surowiec zielarski.

Dlaczego to rozróżnienie ma znaczenie?

Bo przenoszenie wniosków między gatunkami jest właśnie tym, na czym opiera się większość obiegowych opisów. Badanie przeprowadzone na Dioscorea villosa nie mówi nic pewnego o Dioscorea caucasica, mimo że obie rośliny zawierają związki z tej samej grupy. Różnią się pochodzeniem, składem ilościowym i historią stosowania.

Dodatkowo nie każdy pochrzyn nadaje się do jedzenia bez przygotowania. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa wskazuje, że gatunki takie jak D. dumetorum i D. hispida są silnie toksyczne z powodu alkaloidów z grupy dioskoryny, a ich spożycie bez właściwej obróbki bywało śmiertelne. Tradycyjnie usuwa się te związki przez długie moczenie rozdrobnionych bulw. Ostrzeżenie dotyczy tych konkretnych gatunków jadalnych, a nie każdego pochrzynu, ale dobrze pokazuje, dlaczego nazwa gatunku ma tu znaczenie.

Kłącze czy korzeń?

W opisach handlowych spotyka się obie nazwy i żadna nie jest całkiem błędna. Surowcem jest podziemna część rośliny, czyli kłącze wraz z wyrastającymi z niego korzeniami. Historyczna nazwa farmaceutyczna brzmiała Rhizomata cum radicibus Dioscoreae caucasicae, czyli dosłownie „kłącza z korzeniami”, a praca z 2022 roku nazywa badane próbki bulwami. Handlowy skrót „korzeń pochrzynu” jest więc nieprecyzyjny, ale nie jest pomyłką co do rośliny.

Co zawiera podziemna część pochrzynu?

Najlepiej opisaną grupą składników są saponiny steroidowe, czyli glikozydy o budowie steroidowej. Głównym przedstawicielem jest dioscyna, która po rozłożeniu daje między innymi diosgeninę oraz cukry proste. Diosgenina jest tym związkiem, wokół którego kręci się cała popularność pochrzynu, i poświęcamy jej osobną sekcję niżej.

Praca Adomėnienė i współpracowników z 2022 roku zidentyfikowała w wyciągach z tej rośliny 41 związków, a ich rozkład okazał się nierównomierny:

• w części podziemnej dominowały glikozydy steroidowe, kwasy tłuszczowe i cukry,
• w liściach przeważały flawonoidy i pochodne kwasów hydroksycynamonowych, czyli typowe przeciwutleniacze roślinne.

W tym samym badaniu to wyciągi z liści, a nie z części podziemnej, silniej hamowały aktywność czterech badanych enzymów, między innymi alfa-amylazy i alfa-glukozydazy. Tradycja zielarska używa natomiast części podziemnej. Rozbieżność jest ciekawa, ale wymaga zastrzeżenia: były to testy w probówce, na izolowanych enzymach, a nie badania na ludziach ani nawet na zwierzętach. Z takiego wyniku nie wynika żaden efekt zdrowotny.

Diosgenina a hormony: co naprawdę wiadomo?

Tu leży nieporozumienie, które powtarza znaczna część opisów handlowych.

Diosgenina ma budowę steroidową i rzeczywiście była przemysłowym surowcem do produkcji hormonów, w tym progesteronu i kortyzonu. Na tej bazie powstały w połowie dwudziestego wieku pierwsze tabletki antykoncepcyjne. To fakt historyczny i nie ma w nim nic spornego.

Skąd wziął się mit „naturalnego progesteronu”?

Ze skrótu myślowego. Skoro z rośliny robi się hormon, to roślina „zawiera hormon” albo „zamienia się w hormon po zjedzeniu”. Oba wnioski nie mają oparcia w dowodach, ale brzmią sensownie i dlatego się utrwaliły. Preparaty z pochrzynu bywają na tej podstawie sprzedawane jako naturalna alternatywa dla terapii hormonalnej, a żadne z omówionych niżej badań takiej równoważności nie wykazało.

To nie znaczy, że diosgenina jest bez znaczenia. Jest przedmiotem szerokich badań przedklinicznych i przypisuje się jej różne kierunki działania w modelach komórkowych i zwierzęcych. Znaczy natomiast tyle, że argument „to naturalny progesteron” nie ma podstaw, a sięgając po preparat, kupujesz roślinę, nie hormon.

Co mówią badania?

Wbrew temu, co często się powtarza, materiał kliniczny dotyczący pochrzynu istnieje. Jest go jednak mało, pochodzi z różnych gatunków i bardzo różni się jakością, więc trzeba go rozdzielić na trzy warstwy.

Historia: radzieckie preparaty z pochrzynu

Z Dioscorea caucasica wytwarzano w ZSRR Diosponin, oczyszczony wyciąg będący sumą saponin, stosowany przy miażdżycy naczyń mózgu i serca. To właśnie stąd biorą się powtarzane do dziś twierdzenia o wpływie pochrzynu na cholesterol.

Dalszy ciąg tej historii sam w sobie jest przykładem podmiany gatunku. Kolejny preparat z tej linii, Polisponin, wytwarzano już z Dioscorea nipponica, czyli pochrzynu nippońskiego. Ta wersja przetrwała do dziś: zarejestrowany w Rosji lek zawiera wyciąg z kłączy z korzeniami właśnie tego gatunku, a nie kaukaskiego.

Ma to bardzo konkretne znaczenie przy czytaniu starszych publikacji. Doniesienie o leczeniu polisponinem chorych na miażdżycę, opublikowane w 1971 roku i indeksowane w PubMed, dotyczy preparatu z pochrzynu nippońskiego. Nie jest więc dowodem na działanie pochrzynu kaukaskiego, choć bywa tak cytowane.

Prace z tamtego okresu są ponadto stare i w większości opublikowane po rosyjsku, a części z nich nie da się przeczytać w pełnym tekście. Odnotowujemy je, bo tłumaczą pochodzenie obiegowych twierdzeń o cholesterolu. Nie są natomiast podstawą, żeby te twierdzenia dziś powtarzać.

Współcześnie: pojedyncze badania o ograniczonej wartości

W 2022 roku w rosyjskim czasopiśmie „Medicinskij Sowiet” opisano zastosowanie preparatu dioskorei u trzydziestu pacjentów z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby i zaburzeniami lipidowymi, przez sześć miesięcy. Autorzy raportują poprawę parametrów lipidowych i prób wątrobowych. Publikacja nie podaje gatunku, a zarejestrowany w Rosji lek z dioskorei, do którego udało nam się dotrzeć, wytwarza się z pochrzynu nippońskiego. Badanie było jednak jednoramienne, bez grupy kontrolnej i bez placebo, więc opisuje obserwację, a nie dowodzi skuteczności. Przy takim układzie nie da się oddzielić działania preparatu od naturalnego przebiegu choroby, zmian stylu życia i efektu placebo.

Najlepiej udokumentowane badania dotyczą jednak innych gatunków niż kaukaski:

• Hsu i wsp., 2011, czasopismo Climacteric: dwuośrodkowe, randomizowane, podwójnie zaślepione badanie z placebo, 50 kobiet po menopauzie przydzielonych losowo do dwóch grup, wyciąg z Dioscorea alata albo placebo przez dwanaście miesięcy. Odnotowano istotne obniżenie łącznego wyniku w skali Greene'a, najwyraźniejsze przy parametrach psychologicznych, takich jak napięcie, bezsenność i pobudliwość. Preparat oceniono jako bezpieczny w rocznym stosowaniu.
• Komesaroff i wsp., 2001, to samo czasopismo: podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie naprzemienne, 23 kobiety, krem z wyciągiem z Dioscorea villosa, po trzy miesiące na ramię. Nie stwierdzono istotnych statystycznie różnic wobec placebo, ani w objawach, ani w stężeniach hormonów, lipidach, masie ciała czy ciśnieniu.

Te dwa wyniki dobrze pokazują, dlaczego nie wolno mówić o „pochrzynie” bez podania gatunku i formy. Doustny wyciąg z gatunku jadalnego wypadł inaczej niż krem z gatunku amerykańskiego, a żadne z tych badań nie dotyczyło pochrzynu kaukaskiego.

Co na to towarzystwa naukowe

W tej sprawie wypowiedziały się trzy towarzystwa naukowe. Kanadyjskie Towarzystwo Położników i Ginekologów w wytycznych z 2021 roku nie zaleca dzikiego pochrzynu w objawach naczynioruchowych menopauzy z powodu braku dowodów na korzyść kliniczną. Endocrine Society w wytycznych z 2015 roku zaleca informowanie pacjentek o braku spójnych dowodów. Północnoamerykańskie Towarzystwo Menopauzy stwierdziło, że kremy z pochrzynu nie są rekomendowane, wskazując zarówno brak danych o skuteczności, jak i ryzyko zafałszowań preparatów.

Dziki pochrzyn, czyli pochrzyn włochaty

To właśnie ten gatunek kryje się za preparatami sprzedawanymi pod nazwą wild yam, więc należy mu się osobne omówienie.

Dioscorea villosa to dwupienne pnącze o naturalnym zasięgu od południowego Ontario po środkowe i wschodnie Stany Zjednoczone. Ma sercowate liście, gładkie od góry, a od spodu pokryte krótkimi włoskami, oraz niepozorne, biało-zielonkawe kwiaty żeńskie. To właśnie owłosienie spodniej strony liścia stoi za łacińskim epitetem villosa i za polską nazwą pochrzyn włochaty. W polskim piśmiennictwie botanicznym figuruje jako pochrzyn włochaty, w handlu najczęściej jako dziki pochrzyn, a w opisach anglojęzycznych jako wild yam. Wszystkie trzy nazwy oznaczają ten sam gatunek, co bywa źródłem zamieszania przy porównywaniu preparatów. Bywa i odwrotnie: przy żeń-szeniu to jedna nazwa handlowa obejmuje trzy różne gatunki, w tym jeden, który żeń-szeniem nie jest. W obie strony skutek jest ten sam, czyli opisy właściwości wędrujące między roślinami, które nie mają ze sobą wiele wspólnego.

W dawnym nazewnictwie funkcjonował też pod innymi określeniami, między innymi jako colic root i rheumatism root, co dobrze oddaje, do czego go stosowano.

Wyciągi z tego gatunku zawierają saponiny steroidowe, diosgeninę, alkaloidy, garbniki, fitosterole i skrobię. Surowcem jest część podziemna, a preparaty występują w trzech postaciach: jako kapsułki, wyciągi płynne i kremy do stosowania na skórę.

Ten podział ma znaczenie przy czytaniu doniesień o skuteczności, bo badania dotyczyły różnych postaci. Opisane wyżej badanie Komesaroffa sprawdzało krem i nie wykazało różnicy wobec placebo. W badaniach toksykologicznych wyciąg z tego gatunku o zawartości diosgeniny do 3,5 procent, przeznaczony do stosowania na skórę, nie wykazywał toksyczności ogólnoustrojowej ani genotoksyczności. Osobną sprawą pozostaje wspomniane niżej ostrzeżenie dotyczące nerek, które odnosi się do postaci doustnych.

Popularność zawdzięcza dziewiętnastowiecznemu ruchowi eklektycznemu w medycynie amerykańskiej, gdzie stosowano go przy dolegliwościach skurczowych, kolce żółciowej i skurczach jelit, a także przy nudnościach i zaburzeniach miesiączkowania. Współczesne stosowanie jako „naturalnego hormonu” opiera się natomiast na wspomnianym wyżej nieporozumieniu dotyczącym diosgeniny, co monografia zawodowa stwierdza wprost.

Bezpieczeństwo i zastrzeżenia

To sekcja, którą w popularnych opisach pochrzynu albo się skraca, albo pomija, a bywa i tak, że pojawia się zapewnienie o braku jakichkolwiek przeciwwskazań. Rzeczywisty obraz jest bardziej zniuansowany i w kilku punktach mniej wygodny.

Kto powinien zachować ostrożność?

Monografia zawodowa dla Dioscorea villosa stwierdza, że przeciwwskazań nie ustalono, a interakcje z lekami nie są dobrze udokumentowane. To nie jest jednak to samo co potwierdzenie bezpieczeństwa, bo w wielu obszarach po prostu brakuje badań. Wynikają z tego trzy praktyczne środki ostrożności.

• Ciąża i karmienie piersią. Danych o bezpieczeństwie i skuteczności w tym okresie brakuje. Nie oznacza to udowodnionej szkodliwości, tylko brak podstaw, żeby uznać stosowanie za bezpieczne, dlatego rozsądniej z niego zrezygnować.
• Choroby nerek. Na podstawie badania na szczurach monografia zaleca unikanie doustnego D. villosa u osób z upośledzoną czynnością nerek. Wracamy do tego niżej.
• Nowotwory hormonozależne. Memorial Sloan Kettering zaleca tej grupie omówienie stosowania z lekarzem. Podstawą są głównie dane przedkliniczne, a nie potwierdzony efekt hormonalny u ludzi.

Co pokazało badanie na zwierzętach

Sygnał, którego w popularnych opisach zwykle brakuje, pochodzi z pracy Wojcikowskiego i współpracowników z 2008 roku. Szczury otrzymywały wyciąg z D. villosa przez 7, 14 lub 28 dni. Ostrej toksyczności nerkowej ani wątrobowej nie stwierdzono, natomiast po 28 dniach odnotowano nasilenie włóknienia w nerkach i cechy zapalenia w wątrobie.

To obserwacja z modelu zwierzęcego, przy stosunkowo dużej dawce, i nie należy z niej robić alarmu. Jest jednak wystarczającym powodem, żeby nie traktować wielomiesięcznego przyjmowania jako czynności obojętnej, a przy istniejącej chorobie nerek stosowania po prostu unikać.

Co może się pojawić?

Nie ma podstaw, żeby mówić ogólnie o bezpieczeństwie pochrzynu, bo badania dotyczyły różnych gatunków i różnych postaci. W badaniu z kremem z D. villosa preparaty opisano jako w zasadzie pozbawione działań niepożądanych, a w badaniu z codziennym spożyciem pochrzynu jadalnego nie odnotowano zdarzeń niepożądanych. Osobno opisuje się natomiast dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, w tym nudności, przypisywane saponinom, które drażnią błonę śluzową.

Przy wystąpieniu dolegliwości preparat się odstawia. Objawy reakcji uogólnionej, czyli duszność, obrzęk warg, języka lub gardła, rozsiana pokrzywka i zasłabnięcie, wymagają pilnej pomocy i wezwania pogotowia pod numerem 112.

Jak stosuje się pochrzyn?

Zacznijmy od rzeczy, której w większości opisów nie ma. Monografia zawodowa stwierdza wprost, że badań jest zbyt mało, aby oprzeć na nich wytyczne dawkowania. Nie znaczy to, że nikt nigdy nie stosował określonych dawek, bo miały je i historyczne preparaty radzieckie, i oba opisane wyżej badania kliniczne. Znaczy tyle, że nie ma z czego wyprowadzić ogólnego zalecenia, a wiążąca pozostaje informacja producenta konkretnego preparatu.

Tradycyjnie surowcem jest suszona część podziemna, rozdrobniona lub zmielona, przygotowywana jako odwar albo nalewka. Odwar sporządza się przez krótkie gotowanie rozdrobnionego surowca, a nalewkę przez zalanie go alkoholem, w proporcjach podawanych przez wytwórcę.

Na rynku spotyka się też kapsułki z wyciągiem standaryzowanym na diosgeninę, zwykle z gatunku amerykańskiego. Przy porównywaniu preparatów znaczenie ma nie tylko gramatura opakowania, lecz także gatunek, użyta część rośliny, zagęszczenie wyciągu i to, czy standaryzację w ogóle zadeklarowano. Preparat z wyciągiem i preparat ze sproszkowanym surowcem w tej samej gramaturze to dwa zupełnie różne produkty.

Skąd pochodzi pochrzyn kaukaski i dlaczego jest rzadki?

Naturalny zasięg gatunku jest wąski i obejmuje zachodni Kaukaz, po obu stronach grzbietu. Rośnie w lasach liściastych i na ich obrzeżach, na podłożu wapiennym, na wysokościach rzędu tysiąca kilkuset metrów. Figuruje w opracowaniach poświęconych rzadkim i zagrożonym roślinom regionu.

Na rzadkość złożyły się dwie rzeczy. Pierwsza to naturalnie ograniczony zasięg gatunku reliktowego, który przetrwał w jednym regionie. Druga to zbiór ze stanowisk naturalnych, prowadzony wtedy, gdy roślina zyskała popularność. Ponieważ zbiera się część podziemną, pozyskanie surowca oznacza zniszczenie rośliny, a jej odbudowa trwa latami.

Gatunek daje się jednak uprawiać poza naturalnym zasięgiem. Praca z 2022 roku opisuje go jako roślinę, która przystosowała się i rośnie w klimacie umiarkowanym krajów bałtyckich. W Polsce prowadzi się go jako pnącze ozdobne, między innymi w ogrodach botanicznych.

Najczęstsze pytania o pochrzyn

Poniżej zebraliśmy pytania, które najczęściej wracają przy tym temacie.

Źródła

• Skład i charakterystyka Dioscorea caucasica. Adomėnienė A i wsp., Health Beneficial Phytochemicals in Dioscorea caucasica Lipsky Leaves and Tubers and Their Inhibitory Effects on Physiologically Important Enzymes, 2022: relikt i endemit, 41 związków, testy enzymatyczne in vitro (PMC9147247).
• Badania kliniczne przy objawach menopauzy. Hsu CC i wsp., The assessment of efficacy of Diascorea alata for menopausal symptom treatment in Taiwanese women, Climacteric, 2011;14(1):132-139, randomizowane, podwójnie zaślepione, 50 kobiet, 12 miesięcy (PubMed 20653397); Komesaroff PA i wsp., Effects of wild yam extract on menopausal symptoms, lipids and sex hormones in healthy menopausal women, Climacteric, 2001;4(2):144-150, 23 kobiety, krem, brak różnicy wobec placebo (PubMed 11428178).
• Monografie zawodowe. Wild Yam, monografia Wolters Kluwer, aktualizacja 2025: brak ustalonych przeciwwskazań, brak danych w ciąży, brak podstaw do wytycznych dawkowania, ostrzeżenie nerkowe za Wojcikowski 2008 (drugs.com); Memorial Sloan Kettering Cancer Center, Wild Yam, baza About Herbs: brak dowodów na przemianę diosgeniny w progesteron w organizmie (mskcc.org).
• Rosyjskie piśmiennictwo kliniczne i rejestracja leku. Kopyłowa DW, Ponomariowa JN, Ocena skuteczności preparatu dioskorei u pacjentów z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby i dyslipidemią, Medicinskij Sowiet, 2022;(23):156-161, 30 pacjentów, badanie jednoramienne bez grupy kontrolnej (med-sovet.pro); Milimovka ME i wsp., Doświadczenia z leczeniem polisponinem chorych na miażdżycę, Wracziebnoje Dieło, 1971;(1):63-65 (PubMed 5576585); informacja o stosowaniu produktu leczniczego Wazosponin, rejestracja ŁP-000793: wyciąg z kłączy z korzeniami Dioscorea nipponica (vazosponin.ru).
• Bazy botaniczne: zasięg, siedlisko i nazewnictwo. Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens Kew, Dioscorea caucasica Lipsky, zasięg: zachodni Kaukaz (powo.science.kew.org); Missouri Botanical Garden, Rare, Endangered and Vulnerable Plants of the Republic of Georgia, siedlisko: wapienie, lasy liściaste, 1300 m (mobot.org); North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox, Dioscorea villosa, zasięg od południowego Ontario po środkowe i wschodnie Stany Zjednoczone oraz budowa liścia (plants.ces.ncsu.edu); Atlas roślin Polski, Dioscorea caucasica, takson uprawiany (atlas-roslin.pl).
• Toksyczność innych gatunków pochrzynu. FAO, Traditional post-harvest technology of perishable tropical staples: D. dumetorum i D. hispida, alkaloidy dioskoryny (fao.org).

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Suplementy diety nie mogą być stosowane jako substytut zróżnicowanej diety. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.