Czaga (huba brzozowa) - właściwości, działanie i jak stosować

Czaga, chaga, huba brzozowa – co to za grzyb?

Czaga to po polsku najczęściej błyskoporek podkorowy (Inonotus obliquus), grzyb z rodziny szczeciniakowatych, pasożytujący głównie na brzozach. W polskim piśmiennictwie spotkasz wiele jego nazw: huba brzozowa, włóknouszek ukośny, czarny guz brzozowy, guz brzozy, czyr brzozy. Z kolei „chaga" to angielska i rosyjska pisownia tej samej nazwy; w praktyce „chaga", „czaga", „huba brzozowa" i „błyskoporek podkorowy" oznaczają ten sam grzyb.

Jak wygląda czaga?

Czaga nie przypomina typowego grzyba. Tworzy nieregularną, twardą narośl wystającą z pnia brzozy, o czarnej, spękanej powierzchni przypominającej zwęglone drewno lub bryłę węgla. W środku jest jednak rdzawo-żółtobrązowa. Owocniki (a właściwie sklerocja) rozwijają się powoli, przez wiele lat, dlatego najcenniejszy surowiec pochodzi z dojrzałych grzybów rosnących na żywych drzewach.

Czy czaga rośnie w Polsce?

Tak, ale rzadko. Błyskoporek podkorowy występuje w Polsce, jednak od 2004 roku objęty jest częściową ochroną gatunkową jako gatunek rzadki i potencjalnie zagrożony. Z tego powodu surowca nie pozyskuje się masowo z polskich lasów. Najbogatsze stanowiska grzyba znajdują się dalej na wschodzie i północy: na Syberii, w Skandynawii i w krajach bałtyckich. Warto też wiedzieć, że grzyb zbierany w pobliżu terenów przemysłowych może gromadzić metale ciężkie, dlatego pochodzenie surowca ma znaczenie. W ofercie ARAM Natura stawiamy na czagę syberyjską.

Czaga w tradycji Wschodu

Historia czagi sięga setek lat. Rdzenne ludy Syberii, takie jak Chanty, używały błyskoporka w lecznictwie ludowym: przy dolegliwościach trawiennych, zapaleniu żołądka czy wrzodach, a także w obrzędowych kadzidłach. Syberyjscy chłopi i robotnicy parzyli czagę zamiast herbaty, traktując ją jako codzienny napój wzmacniający, stąd jej późniejsza popularność i przydomek „grzyba nieśmiertelności".

Na Wschodzie czaga doczekała się też form bardziej „aptecznych": gęsty wyciąg z huby brzozowej, znany jako befungin, został w XX wieku wpisany do Farmakopei Rosyjskiej. W polskiej fitoterapii o właściwościach błyskoporka pisał m.in. wybitny zielarz i lekarz Aleksander Ożarowski, a w latach 50. XX wieku prowadzono nad nim wstępne badania. Ta długa tradycja stosowania to jeden z powodów, dla których czaga wciąż budzi zainteresowanie, choć, jak zobaczymy niżej, tradycja to nie to samo co dowód kliniczny.

Co zawiera czaga? Skład i substancje aktywne

Wyjątkowość czagi wynika z tego, że przez lata wzrostu pobiera składniki zarówno z grzybni, jak i z drzewa-żywiciela. W badaniach zidentyfikowano w niej ponad 200 związków. Najważniejsze z nich to:

• Polisacharydy, w tym beta-glukany, wiązane z działaniem immunomodulującym (wpływem na układ odpornościowy).
• Polifenole i kwasy fenolowe (m.in. kwas galusowy, protokatechowy, p-hydroksybenzoesowy) o działaniu przeciwutleniającym.
• Triterpeny: betulina i kwas betulinowy, inotodiol, lupeol. Co istotne, betulina i kwas betulinowy trafiają do grzyba z brzozy, więc nie ma ich w czadze hodowanej sztucznie czy rosnącej na innych drzewach.
• Melanina, która odpowiada za ciemną barwę i wykazuje właściwości przeciwutleniające.
• Sterole (m.in. ergosterol) oraz mikroelementy: potas, mangan, cynk, miedź, żelazo.

To właśnie połączenie polisacharydów, polifenoli i triterpenów decyduje o tym, że czaga jest jednym z grzybów o najwyższym potencjale antyoksydacyjnym.

Czaga – właściwości i na co pomaga

Tradycyjnie czagę stosowano przede wszystkim przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych oraz dla ogólnego wzmocnienia organizmu. Współczesne badania, w większości laboratoryjne i na zwierzętach, przyglądają się kilku kierunkom jej działania:

Działanie antyoksydacyjne

Czaga jest bogatym źródłem przeciwutleniaczy (polifenoli, melaniny), które pomagają neutralizować wolne rodniki i ograniczać stres oksydacyjny, czyli proces wiązany z przyspieszonym starzeniem komórek oraz rozwojem wielu chorób cywilizacyjnych. To jeden z najlepiej udokumentowanych kierunków działania grzyba. W badaniach na zwierzętach wyciąg z czagi wspierał m.in. aktywność naturalnych enzymów antyoksydacyjnych organizmu, takich jak dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) i glutation.

Wsparcie układu odpornościowego

Zawarte w czadze beta-glukany należą do związków o działaniu immunomodulującym i mogą wspierać prawidłową pracę układu odpornościowego. Według karty Memorial Sloan Kettering Cancer Center „pobudzanie odporności" i „działanie przeciwzapalne" to dwa najczęściej przypisywane czadze zastosowania.

Wpływ na poziom cukru i cholesterolu

Badania na zwierzętach sugerują, że polisacharydy z czagi mogą wpływać na poziom glukozy we krwi oraz profil lipidowy (cholesterol). Mechanizm wiązany jest m.in. z hamowaniem enzymu alfa-glukozydazy. To jednak na razie obserwacje przedkliniczne, więc nie należy traktować czagi jako sposobu na leczenie cukrzycy czy zaburzeń lipidowych.

Wątroba i układ pokarmowy

Najdłuższą tradycję ma stosowanie czagi przy dolegliwościach przewodu pokarmowego: sięgano po nią przy nieżytach żołądka, nadkwaśności czy wrzodach. Badania na modelach zwierzęcych wskazują na działanie przeciwzapalne w obrębie jelit oraz ochronny wpływ na wątrobę. Z działaniem przeciwzapalnym wiąże się też tradycyjne stosowanie czagi przy dolegliwościach stawów, choć i tutaj mówimy o wsparciu, a nie o leczeniu chorób reumatycznych.

Adaptogen – energia i odporność na stres

Czaga zaliczana jest do adaptogenów, czyli surowców, które mają pomagać organizmowi lepiej radzić sobie ze zmęczeniem i stresem. W badaniach na zwierzętach polisacharydy z czagi zwiększały wytrzymałość fizyczną i ograniczały oznaki zmęczenia. To kierunek, który dobrze tłumaczy popularność czagi jako codziennego „naparu na wzmocnienie".

Czaga na skórę i w kosmetyce

Dzięki właściwościom przeciwutleniającym ekstrakt z czagi bywa składnikiem kosmetyków, w których wspiera ochronę skóry przed stresem oksydacyjnym i bywa stosowany w preparatach łagodzących. Przykładem łączącym czagę z pielęgnacją jest krem-balsam FBT z ekstraktem z czagi i olejem z rokitnika.

Czaga a nowotwory – co naprawdę mówią badania?

Z czagą wiąże się wiele opowieści o „leczeniu raka", a temat ten pojawia się już w XIX-wiecznych zapiskach i w literaturze (m.in. w powieści Aleksandra Sołżenicyna „Oddział chorych na raka"). Warto jednak oddzielić tradycję i anegdoty od stanu wiedzy naukowej.

W badaniach laboratoryjnych (in vitro) oraz na zwierzętach wyciągi z Inonotus obliquus oraz pojedyncze związki (m.in. inotodiol, ergosterol, kwas betulinowy) wykazywały działanie hamujące namnażanie różnych linii komórek nowotworowych. To obiecujące obserwacje, którymi zajmuje się m.in. onkologia eksperymentalna.

Jak stosować czagę? Parzenie, dawkowanie i formy

Czaga ma gorzkawy, lekko waniliowo-ziemisty smak. Najpopularniejszą formą jest napar (herbata z czagi), ale dostępne są też wygodniejsze ekstrakty i tabletki.

Jak parzyć czagę (susz pokruszony)?

1. 2–4 łyżki pokruszonej czagi zalej ok. 2 szklankami wody.
2. Gotuj na małym ogniu 15–30 minut (im dłużej, tym mocniejszy napar).
3. Odcedź i pij 1–2 szklanki dziennie. Dla smaku możesz dodać miód lub mleko roślinne.
4. Tego samego surowca możesz użyć kilkukrotnie, bo kawałki czagi nadają się do ponownego zalewania nawet kilka razy.

Czagę mieloną wystarczy zalać gorącą (nie wrzącą) wodą w zaparzaczu i odstawić na ok. 15 minut. Aby zachować jak najwięcej cennych związków, nie zalewaj suszu wrzątkiem o temperaturze 100°C, wystarczy woda gorąca.

Ekstrakty, koncentraty i tabletki

Jeśli zależy Ci na wygodzie i powtarzalnej dawce, lepszym wyborem niż samodzielne parzenie będą gotowe preparaty:

• Befungin Forte – koncentrat z syberyjskiej czagi: płynny ekstrakt do rozpuszczania w wodzie, nawiązujący do tradycyjnej receptury befunginu.
• Czaga (chaga) huba brzozowa – tabletki 500 mg: najprostsza forma na co dzień, bez parzenia.
• Czaga – koncentrat w płynie: wygodny wyciąg do dawkowania kroplami.

Cały wybór preparatów znajdziesz w kategorii Befungin / Czaga. Dawkowanie zawsze stosuj zgodnie z zaleceniem producenta podanym na opakowaniu.

Jak długo stosować czagę?

Czaga sprawdza się przy regularnym, ale umiarkowanym stosowaniu. W tradycji wschodniej kuracje trwały zwykle kilka tygodni do kilku miesięcy, po czym robiono przerwę. Taki model, czyli kilkutygodniowe okresy stosowania z przerwami, jest rozsądny również dziś. Kluczowe jest, by nie przekraczać zalecanych dawek: czaga zawiera szczawiany, a ich nadmiar przyjmowany długotrwale może obciążać nerki (więcej w sekcji o przeciwwskazaniach). Jeśli planujesz dłuższą suplementację lub chorujesz przewlekle, omów to wcześniej z lekarzem.

Czaga – przeciwwskazania, skutki uboczne i interakcje

Czaga stosowana rozsądnie, jako napar, uchodzi za dobrze tolerowaną i nie ma w literaturze wielu doniesień o działaniach niepożądanych. Istnieją jednak realne sytuacje, w których należy zachować ostrożność.

Skutki uboczne – co warto wiedzieć o nerkach

Czaga zawiera szczawiany (kwas szczawiowy). Opisano przypadki uszkodzenia nerek (nefropatii szczawianowej) u osób przyjmujących duże ilości sproszkowanej czagi przez dłuższy czas, m.in. u pacjentki spożywającej 4–5 łyżeczek proszku dziennie przez pół roku. To rzadkie, ale poważne ostrzeżenie: nie należy przekraczać zalecanych dawek, a osoby ze skłonnością do kamicy nerkowej lub chorobami nerek powinny unikać czagi lub stosować ją wyłącznie po konsultacji z lekarzem.

Interakcje z lekami

• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna): czaga może hamować agregację płytek krwi i zwiększać ryzyko krwawień.
• Leki przeciwcukrzycowe: czaga może nasilać obniżanie poziomu cukru we krwi, więc przy jednoczesnym stosowaniu istnieje ryzyko hipoglikemii.
• Leki immunosupresyjne: ze względu na wpływ na układ odpornościowy zalecana jest ostrożność.

Kto powinien unikać czagi?

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią (brak badań potwierdzających bezpieczeństwo).
• Osoby przed planowanym zabiegiem chirurgicznym (ryzyko krwawień); czagę warto odstawić z wyprzedzeniem.
• Osoby z chorobami nerek lub kamicą szczawianową.
• Osoby przyjmujące wymienione wyżej leki (wyłącznie po konsultacji z lekarzem).

Czaga, befungin czy ekstrakt – którą formę wybrać?

Jeśli dopiero zaczynasz, dobrym i sprawdzonym wyborem jest Befungin Forte z syberyjskiej czagi, który łączy moc ekstraktu z wygodą stosowania.

Najczęstsze pytania o czagę (FAQ)

Inne adaptogeny i surowce ze Wschodu

Jeśli interesuje Cię czaga, sprawdź też inne tradycyjne surowce o działaniu wzmacniającym: żeń-szeń, szczodrak krokoszowaty (leuzea) oraz olej z rokitnika.

Źródła:

• Szychowski K.A., Skóra B., Pomianek T., Gmiński J., Inonotus obliquus – from folk medicine to clinical use, Journal of Traditional and Complementary Medicine, 2021 (PMC8240111).
• Memorial Sloan Kettering Cancer Center, Chaga Mushroom – Purported Benefits, Side Effects & More (About Herbs), aktualizacja 2023.
• Szczepkowski A., Piętka J., Grzywacz A., Biologia i właściwości lecznicze błyskoporka podkorowego Inonotus obliquus, 2012.
• Glamočlija J. i in., Chemical characterization and biological activity of Chaga (Inonotus obliquus), a medicinal „mushroom", Journal of Ethnopharmacology, 2015.
• Géry A. i in., Chaga (Inonotus obliquus), a Future Potential Medicinal Fungus in Oncology?, Integrative Cancer Therapies, 2018.
• Thomas P.W., Elkhateeb W.A., Daba G.M., Chaga (Inonotus obliquus): a medical marvel but a conservation dilemma?, 2020.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Suplementy diety nie mogą być stosowane jako substytut zróżnicowanej diety. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.